مقدمات و تعقيبات آن ، نشان مىدهد تنها راه نيل به راز نماز حفظ ظواهر آن است بدون تحجر و جمود ؛ زيرا ترك ظاهر انحراف از راه مستقيم است ، و تحجر بر آن مايهء خمود . يعنى ، همان فرقى كه بين جسم ( لا به شرط ) و جماد ( به شرط لا ) ، نيز بين نامى ( لا به شرط ) و نبات ( به شرط لا ) است ، همان امتياز بين كسى كه با حفظ همهء احكام عبادت به حِكَم آن مىرسد ، و بين كسى كه فقط بر احكام آن جمود مىورزد ، وجود دارد . و سرّ اينكه « جماد » بر انسان صادق نيست ولى « جسم » بر او صادق است ، و همچنين « نبات » بر او صادق نيست ليكن « نامى » بر وى صدق مىكند ، آن است كه انسان پويا و « لا به شرط » است ، و در رهنِ جمادِ « به شرط لا » و نيز در گرو نباتِ « به شرط لا » نخواهد بود . حضرت امام ( ره ) در تعليقه بر شرح فصوص چنين مىفرمايند : « طريقت » و « حقيقت » جز از راه « شريعت » حاصل نخواهند شد ، زيرا ظاهر راه باطن است . . . كسى كه چنين مىبيند كه با انجام تكليفهاى الهى باطن براى او حاصل نشد ، بداند كه ظاهر را درست انجام نداد . و كسى كه بخواهد به باطن برسد بدون راه ظاهر ، مانند برخى از صوفيان عوام ، او هيچ دليلى از طرف خداوند ندارد . » « 1 » و دربارهء گراميداشت سالكان و اصل ، كه جامع بين ظاهر و باطن‌اند ، در همين كتاب سر الصلاة چنين مىفرمايند : « از امور مهمه‌اى كه تنبه به آن لازم است . . . آن است كه اگر كلامى از بعض علماى نفس و اهل معرفت ديدند . . . بدون حجت شرعى رمى به فساد . . . نكنند . و گمان نكنند هر كس اسم از . . . مقامات اوليا . . . برد ، صوفى است يا مروّج دعاوى صوفيه است . . . به جان دوست قسم كلمات نوع آنها شرح بيانات قرآن و حديث است . » « 2 » مهم‌ترين ركن معراج حقيقى دو چيز است آنچه از نظر امام خمينى ( ره ) در اين سير معنوى مهم است ، همانا دو ركن مىباشد كه يكى در باب « طهارت » حاصل مىشود ، كه سرّ آن « تخليه » و سرّ سرّ آن « تجريد » و . . . ديگرى ، كه ركن اعظم است ، در باب نماز حاصل مىشود ، كه سرّ

--> ( 1 ) - « فص ايوبى » ، ص 201 . ( 2 ) - فصل اول از مقالهء يكم .